Międzyodrze zachwyca dziką przyrodą, rozległymi rozlewiskami oraz labiryntem kanałów i starorzeczy. Niewiele osób wie jednak, że dzisiejszy krajobraz tego wyjątkowego obszaru jest w dużej mierze efektem jednego z największych przedsięwzięć hydrotechnicznych początku XX wieku. Jak przekształcono dolinę Odry w miejsce, które dziś nazywane jest „polską Amazonką”?

Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry rozpoczyna się już w granicach Szczecina – obejmuje okolice kąpieliska Dziewoklicz, a następnie ciągnie się na południe aż do jazu w Widuchowej. Chroni jeden z najcenniejszych przyrodniczo obszarów Pomorza Zachodniego, położony pomiędzy dwoma głównymi ramionami Odry – Odrą Zachodnią i Regalicą (Odrą Wschodnią).

Wielka inwestycja początku XX wieku

To właśnie powodzie regularnie nawiedzające dolinę Odry, niszczące plony i dobytek mieszkańców, stały się impulsem do rozpoczęcia prac regulacyjnych. Przełom nastąpił 4 sierpnia 1904 roku, kiedy Pruski Sejm Krajowy przeznaczył na realizację inwestycji 47 milionów marek.

Symboliczne rozpoczęcie budowy nastąpiło 20 września 1906 roku. Projekt zakładał przebudowę doliny Odry poprzez wykonanie nowego przekopu oraz regulację głównych ramion rzeki aż do Szczecina. Jednym z najważniejszych elementów inwestycji było wykonanie 11,5-kilometrowego przekopu od rejonu Widuchowej do okolic Gryfina, którym poprowadzono dzisiejszą Regalicę. Wyprostowano również około dwukilometrowy odcinek Odry Zachodniej, a u jego początku wybudowano jaz w Widuchowej, który do dziś rozdziela przepływ wód pomiędzy Odrę Zachodnią i Regalicę, kierując większą część przepływu do Regalicy.

Prace prowadzono etapami aż do 1932 roku. W ich efekcie powstało 33 kilometry przekopów, 177 kilometrów wałów przeciwpowodziowych oraz 129 budowli hydrotechnicznych. Koszt całej inwestycji przekroczył 60 milionów marek, znacznie przewyższając pierwotne założenia.

Od pól uprawnych do królestwa przyrody

Między Odrą Zachodnią i Regalicą powstał obwałowany obszar o długości około 30 kilometrów i szerokości od 1,5 do 3 kilometrów, ukształtowany dzięki budowie wałów, kanałów i licznych urządzeń hydrotechnicznych. Do dziś w krajobrazie łatwo dostrzec ślady działalności człowieka – proste jak strzała kanały wykonane podczas regulacji kontrastują z naturalnie meandrującymi starorzeczami, będącymi pozostałością dawnego biegu Odry.

Powstałe pomiędzy dwoma ramionami Odry poldery wykorzystywano rolniczo dzięki rozbudowanemu systemowi śluz, przepustów i przepompowni. Zimą pełniły funkcję ogromnego zbiornika przeciwpowodziowego. Między 15 listopada a 15 grudnia otwierano wrota śluz, a woda spływająca z południa zalewała cały obszar, chroniąc okoliczne miejscowości przed powodzią.

Wiosną śluzy ponownie zamykano. Dzięki jazowi w Widuchowej poziom wody w Odrze Zachodniej utrzymywano niższy niż w Regalicy, co umożliwiało grawitacyjne odprowadzanie wody z polderów. Pozostałą wodę usuwały cztery przepompownie stanowiące element systemu melioracyjnego Międzyodrza. Po osuszeniu poldery ponownie wykorzystywano jako łąki i pastwiska, z których pozyskiwano siano.

Przez Międzyodrze prowadziły również śluzy umożliwiające żeglugę. Osiemnaście z nich służyło niewielkim jednostkom wykorzystywanym w gospodarstwach rolnych, natomiast dwie większe śluzy powstały w rejonie Gartz na Odrze Zachodniej oraz Marwic nad Regalicą.

Rolnictwo funkcjonowało na tym obszarze jeszcze do lat 60. XX wieku. Później człowiek stopniowo wycofał się z intensywnego użytkowania tych terenów, a przyroda zaczęła odzyskiwać swoje miejsce. Dawne poldery przekształciły się w mozaikę rozlewisk, trzcinowisk, kanałów i starorzeczy, które dziś stanowią schronienie dla setek gatunków ptaków, ssaków, ryb i roślin.

Międzyodrze dziś – „polska Amazonka”

Ze względu na wyjątkowe walory przyrodnicze, krajobrazowe oraz dziedzictwo historyczne tego obszaru 1 kwietnia 1993 roku utworzono Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry.

Międzyodrze najlepiej poznawać z perspektywy wody. Zaledwie kilkanaście minut od centrum Szczecina można znaleźć się w świecie rozległych rozlewisk, trzcinowisk i wodnych korytarzy wijących się pomiędzy dawnymi polderami. Sieć kanałów i starorzeczy tworzy krajobraz wyjątkowy w skali Polski, dzięki czemu Międzyodrze od lat określane jest mianem „polskiej Amazonki”.

Historia tego miejsca pokazuje, że dzieło człowieka może z czasem stać się ostoją dzikiej przyrody. Dziś Międzyodrze jest jednym z najcenniejszych i najbardziej niezwykłych zakątków Pomorza Zachodniego – miejscem, gdzie historia harmonijnie splata się z naturą.

Artykuł powstał w ramach projektu „Park Narodowy Doliny Dolnej Odry – dla ludzi, dla natury, dla przyszłości! – Promocja Doliny Dolnej Odry jako unikalnego obszaru przyrodniczego, historycznego i krajobrazowego”. Projekt został dofinansowany przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Szczecinie.